ИТ-ЖОБАЛАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰНДЫЛЫҒЫН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕРІ: ЖҮЙЕЛІ ШОЛУ

Аңдатпа

ИТ-жобалардың экологиялық құндылығын бағалау қазіргі заманғы жобаны басқарудың ең белсенді пәнаралық тақырыптарының бірі болып табылады, ол қоршаған ортаға әсерді бағалау (EIA), жасыл ИТ-инженерия және көпкритериалды талдау (MCDA) тоғысында орналасқан. Мақаланың мақсаты — жобалардың экологиялық құндылығын бағалаудың қолданыстағы әдістерін жүйелеу және оларды ИТ-жобаларды басқару шеңберінде цифрландыру мүмкіндіктерін айқындау. Әдіснама — Scopus, ScienceDirect, MDPI, SpringerLink базаларынан 2014–2025 жылдары жарияланған 32 пирецензияланған еңбекті құрылымдық шолу және жеті халықаралық пен ұлттық стандартты салыстырмалы талдау. Нәтижелер экологиялық бағалау әдістерінің төрт басым кластерін көрсетеді: сапалы (Леопольд матрицасы, тізімдер), сандық (LCA, көміртегі ізі), MCDA-гибридтік (AHP-TOPSIS, PROMETHEE) және ЖИ-негізіндегі (machine-learning surrogate models, NLP EIA-құжаттарға). Цифрлық Леопольд матрицасы мен сараптамалық AI-агенттердің үйлесімі ИТ-жобаларға ең жоғары қолданылғыштықты көрсетеді (қамту индексі 0,86 және операциялық жетілдігі 0,71). Көпөлшемді экологиялық құндылық үлгісіне қойылатын әдіснамалық талаптар тұжырымдалды. Нәтижелер Қазақстандағы және ЕАЭО елдеріндегі жасыл ИТ-бастамаларды іске асырушы зерттеушілер, экологиялық сарапшылар, PMO-бөлімшелері мен мемлекеттік органдар үшін өзекті.